دیندار زێباری: به‌ده‌یان هه‌زار خێزان له‌ناوچه‌کانى ترى عێراق بۆ پاراستنى گیانى خۆیان رویان له‌ هه‌رێم کردووه‌

ئایار 12, 2019

جه‌ماوه‌رنیوز


د. دیندار زێباری: به‌ده‌یان هه‌زار خێزانى مه‌سیحی، ئێزدی، تورکمان و عه‌ره‌ب له‌ناوچه‌کانى باشوور و ناوه‌راستى عێراق بۆ پاراستنى گیانى خۆیان رویان له‌ شاره‌کانى هه‌رێم کردووه‌

تا ٤ى ئادارى ٢٠١٩ حکومه‌تى هه‌رێمى کوردستان توانیویه‌تى (٣٣٧١) که‌س له‌ رفێندراوه‌کانى ده‌ستى داعش رزگاربکات که‌ (١١٦٥) ئافره‌ت، (٣٣٧) پیاو، (٩٦٧) منداڵى کچ و (٨٩٣) منداڵى کوڕن.

ره‌شنووسى ده‌ستوورى هه‌رێمى کوردستان به‌ روونى مافى پێکهاته‌کانى تێدا پارێزراوه‌. وه‌ک له‌ مادده‌ى (٦)ى ڕه‌شنوسى ده‌ستورى هه‌رێمى کوردستان هاتووه‌، گه‌لى هه‌رێمى کوردستان پێکهاتووه‌ له‌ کورد، تورکمان، عه‌ره‌ب، کلدان، سریان، ئاشورى، ئه‌رمه‌ن و هاوڵاتیانى دیکه‌ى هه‌رێمى کوردستان، واته‌ په‌یڕه‌وانى ئایینه‌کانى دیکه‌، وه‌ک که‌مایه‌تى سه‌یر نه‌کراون، به‌ڵکو به‌ پێکهاته‌ى کۆمه‌ڵگاى کوردستانى دانراون، هه‌روه‌ها له‌ مادده‌ى (١٢٤)ى ره‌شنووسه‌که‌دا هاتووه‌ که‌ ناکرێ ئه‌حکامى ئایینێکى دیاریکراو به‌سه‌ر په‌یڕه‌وانى ئایینێکى دیکه‌دا بسه‌پێنرێت و په‌یڕه‌وانى ئایینه‌کانى دیکه‌ى نا موسڵمان وه‌ک کریستیان و ئێزیدى بۆیان هه‌یه‌ ئه‌نجومه‌نى رۆحانى تایبه‌ت به‌ خۆیان دابمه‌زرێنن و په‌یڕه‌وى حوکمى تایبه‌ت به‌ خۆیان بکه‌ن له‌ بابه‌تى بارى که‌سى که‌ ئه‌مه‌ش به‌ یاسایه‌ک دیارى ده‌کرێت و دادگاى بارى که‌سى و له‌لایه‌ن دادگاى بارى که‌سى سه‌یر ده‌کرێت.

د.دیندار زێباری، رێکخه‌رى راسپارده‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌کان له‌ حکومه‌تى هه‌رێم له‌باره‌ى که‌مایه‌تییه‌ ئاینییه‌کانه‌وه‌ ده‌ڵێت "حکومه‌تى هه‌رێم به‌ یاسا هه‌موو چه‌شنه‌ جیاکاریه‌کى له‌ بناغه‌ى نه‌ژاد، ڕه‌نگ‌، ڕه‌گه‌ز، زمان، پێگه‌ى کۆمه‌ڵایه‌تى وڵاتنامه‌، بنه‌چه‌، ئایین، بیروباوه‌ڕ، هزر، ته‌مه‌ن، بارى ئابوورى، کۆمه‌ڵایه‌تى، سیاسى، یان که‌م ئه‌ندامى قه‌ده‌غه‌ کردووه‌. حکومه‌تى هه‌رێمى کوردستان به‌بێ جیاوازى هه‌موو ده‌رگاکانى هه‌رێمى واڵا کردووه‌ و تا ئێستا به‌ده‌یان هه‌زار خێزانى مه‌سیحی، ئێزدی، تورکمان و عه‌ره‌ب له‌ناوچه‌کانى باشوور و ناوه‌راستى عێراق بۆ پاراستنى گیانى خۆیان رویان له‌ شاره‌کانى هه‌رێمى کوردستان کردووه‌ و حکومه‌تى هه‌رێمیش به‌پێى توانا هه‌موو ئاسانکاریه‌کى بۆ ئه‌نجامداون‌ و ئێستاش وه‌کو هه‌موو هاوڵاتیه‌کى دیکه‌ى کوردستان ژیانى رۆژانه‌ى خۆیان به‌بێ هیچ فشارێک ده‌به‌نه‌سه‌ر".

زێبارى راشیگه‌یاند حکومه‌تى هه‌رێم هه‌موو هه‌وڵ و تواناى خۆى خستوه‌ته‌ گه‌ێ‌ بۆ هاوکارى کردنى ئه‌و که‌مایه‌تییانه‌ى که‌ به‌هۆى هێرشه‌کانى داعش له‌ عێراق زیانیان به‌رکه‌وتووه‌. بۆ نموونه‌ دواى داگیرکردنى شنگال (٦٢٨٤) هاووڵاتى کوردى ئێزیدى له‌لایه‌ن داعشه‌وه‌ رفێندران له‌وانه‌ ٣٤٦٧ مێ و ٢٨١٧ نێر حکومه‌تى هه‌رێم هه‌وڵه‌کانى خۆى چێ‌ کرده‌وه‌ بۆ رزگارکردنیان، له‌ رۆژى ٢٥-١١-٢٠١٤ لیژنه‌یه‌کى دامه‌زراند بۆ کۆکردنه‌وه‌ى زانیارى و به‌دواداچوون له‌ که‌یسى ئافره‌ته‌ ئێزیدییه‌ رفێندراوه‌کان و بودجه‌یه‌کى تایبه‌تى ته‌رخان کردووه‌ بۆ ئازاد کردنیان بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش بڕێک پاره‌ى بۆ ئه‌و که‌سانه‌ ته‌رخان کردووه‌ که‌ هه‌ر ئافره‌تێک ئازاد ده‌کات یان به‌ زانیارى یارمه‌تى ئازاد کردنیان بدات. دواى گه‌ڕانه‌وه‌شیان حکومه‌ت هه‌موو ئاماده‌کارییه‌ک ده‌کات بۆ حه‌واندنه‌وه‌یان ودووباره‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌یان بۆ نێو کۆمه‌ڵگا و ده‌ستپێکردنه‌وه‌ى ژیانێکى ئاسایی.

له‌ درێژه‌ى قسه‌کانیدا زێبارى رایگه‌یاند "به‌ هه‌وڵه‌کانى حکومه‌ت تا رێکه‌وتى ٤ى ئادارى ٢٠١٩ (٣٣٧١) که‌س له‌وانه‌ (١١٦٥) ئافره‌ت و (٣٣٧)پیاو، (٩٦٧)منداڵى کچ و(٨٩٣) منداڵى کوێ‌ له‌ده‌ستى داعش رزگار کراون و هه‌وڵه‌کانیش به‌رده‌وامن بۆ رزگار کردنى ئه‌وانه‌ى له‌ ده‌ست داعش ماون، هه‌روه‌ها به‌ هاوکارى رێکخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تى و ناحکومیه‌کان کار ده‌کات بۆ رزگارکردنى ئه‌و ئافره‌ت و منداڵانه‌ى که‌ تا ئێستا چاره‌نووسیان دیار نییه‌.

دکتۆر دیندار زێبارى رایگه‌یاند "ئاینییه‌کانى کوردستان به‌ ئازادى یادى جه‌ژن و بۆنه‌کانیان ده‌که‌ن و یاده‌کانیان به‌ جه‌ژنى رسمى و پشوو داده‌نرێت له‌ هه‌رێم وه‌ک جه‌ژنى له‌دایکبوونى حه‌زره‌تى مه‌سیح و جه‌ژنى چوارشه‌ممه‌ى سوورى ئێزیدییه‌کان و چه‌ندین جه‌ژن و بۆنه‌ى دیکه‌، هه‌روه‌ها به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تى گشتى رۆشنبیرى بۆ تورکمان و سریانى له‌ وه‌زاره‌تى رۆشنبیرى هه‌یه‌ باره‌گاى ئه‌م دوو به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تییه‌ گشتییه‌ له‌ هه‌ولێره‌ و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تى سریانى له‌ دهۆک هه‌یه‌، هه‌روه‌ها به‌ ده‌یان قوتابخانه‌ هه‌یه‌ خوێندن تێیدا به‌ زمانى سریانییه‌ به‌تایبه‌تى له‌و شوێنانه‌ى که‌ کریستیانى زۆره‌‌ وه‌ک (هه‌ولێر/ عه‌نکاوه‌، شه‌قڵاوه‌، کۆیه‌، دیانا، هاودیان و هه‌رمۆته‌ له‌کۆیه‌ هه‌روه‌ها له‌ ناوچه‌کانى ده‌ره‌وه‌ى ئیداره‌ى هه‌رێم وه‌ک حه‌مدانییه‌، به‌رتله‌‌، تلکێف، قه‌ره‌قۆش، کرملیس، ئه‌لقۆش، له‌لایه‌کى دیکه‌وه‌ ده‌سته‌یه‌‌کى تایبه‌ت له‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تى گشتى په‌روه‌رده‌ى دهۆک سه‌رپه‌رشتى خوێندنى ئایینى ئێزیدى ده‌کات که‌ زۆربه‌یان له‌ سنوورى شارى دهۆک و زیاتریش له‌ شارى موسڵه‌".

سه‌باره‌ت به‌ لایه‌نى که‌لتووریش ئه‌وان حکومه‌تى ھه‌رێمى پاڵپشتى دارایى ژماره‌یه‌ک ناوه‌ندى ڕۆشنبیری، تیپى ھونه‌رى تورکمانی، کلدانی، ئاشووری، ئێزیدی، له‌ لایه‌ن وه‌زاره‌ته‌وه‌ کراوه‌، له‌ ڕێگاى ھاریکارى کردنیان و گرنگیدان به‌ دابونه‌ریت و که‌له‌پوورى دێرینیان وه‌ک دامه‌زراندنى به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تى مۆزه‌خانه‌ى سریانى و چاپکردنى سه‌دان کتێب به‌ زمانه‌کانى کوردی، عه‌ره‌بی، سریانی، تورکمانی.

له‌ کۆتایى لێدوانه‌که‌یدا رێکخه‌رى راسپارده‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌کان له‌ حکومه‌تى هه‌رێم رایگه‌یاند "ئه‌گه‌رچى زۆرێک له‌ که‌مایه‌تییه‌کان ناوچه‌کانیان رزگار کراوه‌، به‌ڵام ناگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ شار و شارۆچکه‌کانى خۆیان ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دۆخى ئه‌منى و پارێزراوبوونى ژیانى که‌مایه‌تییه‌ ئاینییه‌کان له‌ هه‌رێمى کوردستان. له‌ شنگال پاش هاتنى حه‌شدى شه‌عبى و هه‌روه‌ها بوونى په‌که‌که‌ و دروستبوونى شه‌ێ‌ و پێکدادان له‌و ناوچه‌یه‌، نزیکه‌ى ٨٠٠ خێزان گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ که‌مپه‌کانى دهۆک. ئه‌وه‌ى شایه‌نى باسه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌مپه‌کان له‌لایه‌ن پۆلیس و ئاسایش پارێزراون و تا ئێستا هیچ مه‌ترسیه‌ک له‌سه‌ر ژیانى ئاواره‌کان وکه‌مایه‌تییه‌کان نییه. سه‌باره‌ت به‌ شێوازى مامه‌ڵه‌ کردنى هێزه‌کانى پێشمه‌رگه‌ پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ بکرێت که‌ له‌ ناوچه‌کانى ژێر کۆنترۆڵى پێشمه‌رگه‌ هیچ مامه‌ڵه‌ى خراپ له‌گه‌ڵ که‌مایه‌تییه‌ ئایینییه‌کان نه‌کراوه‌ و به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک ماڵ و خانووى که‌س نه‌رووخێندراوه‌ و تاڵان نه‌کراوه‌. هه‌روه‌ها داوا له‌ ئێزیدییه‌کان نه‌ کراوه‌ که‌ وه‌کو کورد خۆیان بناسێنن، هه‌روه‌ها هیچکات ناچار نه‌کراون به‌ زۆر پشتگیرى له‌ حکومه‌تى هه‌رێمى کوردستان بکه‌ن.