لەو ساتەوەی پەیماننامەی "وێستفالیا" لە ساڵی ١٦٤٨ بنەماکانی سەروەریی دەوڵەتی داڕشت، تا دەگاتە دامەزراندنی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، "سەروەری" وەک هێڵێکی سوور و پیرۆزترین چەمکی یاسای نێودەوڵەتی سەیرکراوە. بەڵام ئەوەی ئەمڕۆ لە گۆڕەپانی سیاسی جیهان و بەتایبەت لە مامەڵەی زلهێزەکان (ئەمریکا) لەگەڵ دەوڵەتانی خاوەن سەرچاوەی وزەدا دەیبینین، ئاماژەیەکی مەترسیدارە بۆ سەرهەڵدانی سەردەمێکی نوێ؛ سەردەمێک کە تێیدا "هێز" جێگەی "یاسا" دەگرێتەوە.
 دەستگیرکردنی سەرۆکی دەوڵەتێک لە ناو جەرگەی پایتەختەکەی و بەزاندنی سنوورە جوگرافییەکان بە پاساوی ڕاوەدونانی تاوان ( تیرۆر و ماددەی هۆشبەر)، تەنها ئۆپەراسیۆنێکی ئەمنی نییە، بەڵکو لەرزاندنی کۆڵەکەکانی ئەو سیستەمە جیهانییەیە کە لەسەر بنەمای یەکسانیی سەروەری و پارێزبەندیی دیپلۆماسی بونیاد نراوە. کاتێک بۆنی نەوت و بەرژەوەندییەکانی وزە تێکەڵی بڕیارە سیاسییەکان دەبن، چەمکی سەروەری لە مافێکی ڕەهای نێودەوڵەتییەوە دەگۆڕێت بۆ تەنها ئامرازێکی سیاسی کە لایەنە بەهێزەکان بەپێی ویستی خۆیان پیناسەی دەکەنەوە.
ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ هەڵدانەوەی لاپەڕە ئاڵۆزەکانی یاسای نێودەوڵەتی لەبەردەم هەژموونی هێزو شیکردنەوەی ئەو پرسیارە جەوهەرییەی کە ئایا ئەنجومەنی ئاسایش دەتوانێت ڕێگری لە داڕمانی یەکجارەکی شەرعییەتی نێودەوڵەتی بگرێت؟ یان جیهان بەرەو "یاسای جەنگەڵ" هەنگاو دەنێت؟

-    چوارچێوەی یاسایی پێشێلکردنی سەروەری لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە، بەم شێوەیە هەڵدەسەنگێندرێت:
١/ ماددەی (٢/٤)ی پەیماننامەی نەتەوەیەکگرتوەکان: قەدەغەکراوەکە دەوڵەتان هێز یان هەڕەشەی هێز دژی سەربەخۆیی سیاسی و سەروەری خاکی دەوڵەتێکی تر بەکاربهێنن چونکە پاراستنی سەروەری دەوڵەت کۆڵەکەی سەرەکی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتوەکانە، بۆیە بەکارهێنانی هێز یان ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سەربازی لەناو خاکی دەوڵەتێکی تر بەبێ ڕەزامەندی ئەو دەوڵەتە. 
٢/ پەیماننامەی ڤیێنا بۆ پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان (١٩٦١): ئەم پەیماننامەیە پارێزبەندیی تەواو دەداتە نوێنەرانی دەوڵەت، بەپێی نەریتی یاسای نێودەوڵەتی ، سەرۆکی دەوڵەتان خاوەنی پارێزبەندیی کەسین ، کە ڕێگری دەکات لەهەر جۆرە دەستگیرکردن یان دادگاییکردنێکیان لەلایەن دەوڵەتانی ترەوە تا ئەو کاتەی لە پۆستەکەدان. بۆیە دەستگیرکردنی سەرۆکێک لەناو خاکی خۆیدا نەک تەنها پێشێلکردنی سەروەرییە، بەڵکو تێکدانی ڕەهای پرەنسیپی "یەکسانی سەروەری دەوڵەتان"ە.
٣/ بڕیارنامەی ٢٦٢٥ی کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان (١٩٧٠): ئەم بڕیارنامەیە جەخت دەکاتەوە کە "هیچ دەوڵەتێک مافی نییە بە هەر پاساوێک بێت، دەستوەردانی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لە کاروباری ناوخۆی دەوڵەتێکی تردا بکات." بە پێی ئەم بڕیارنامەیەش دەستگیرکردنی سەرۆکێک کە هێمای سەروەریی نیشتمانییە، بەرزترین ئاستی دەستوەردانە ، لەسەروەری هەردەوڵەتێک.
٤/ پەیڕەوی ناوخۆی ڕۆما (ICC): ئەگەرچی ئەمریکا و ڤەنزوێلا مێژوویەکی ئاڵۆزیان لەگەڵ ئەم دادگایە هەیە، بەڵام یاسای نێودەوڵەتی دەڵێت تەنانەت ئەگەر سەرۆکێک تۆمەتبار بێت بە "تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی"، تەنها دادگا نێودەوڵەتەکان یان دادگا ناوخۆییەکان مافی لێپرسینەوەیان هەیە، نەک هێزی سەربازیی دەوڵەتێکی تر بە شێوەیەکی تاکلایەنە.
٥/ پرەنسیپی قەدەغەکردنی بەکارهێنانی هێز: ئەمە بە بنەمایەکی نەگۆڕی یاسای نێودەوڵەتی دادەنرێت، هەر ئۆپەراسیۆنێکی "ڕفاندن" یان "دەستگیرکردن" بەبێ مۆڵەتی ئەنجومەنی ئاسایش، وەک تاوانی دەستدرێژی پۆلێن دەکرێت.

-    وزە و نەوت وەک کەرەستەی تێکشکانی چەمکی  سەروەری
لەهاوکێشە ستراتیژییەکاندا، نەوت تەنها کاڵای بازرگانی نییە، بەڵکو ئامرازێکی سیاسییە کە کاریگەری قوڵی لەسەر چەمکی سەروەری دروست کردوە. لە کەیسی وڵاتێکی وەک ڤەنزوێلادا، سەروەریی نیشتمانی ڕووبەڕووی پارادۆکسێکی مەترسیدار دەبێتەوە؛ زلهێزەکان وا پێناسەی ئاسایش دەکەن کە "هەر جۆرە ناسەقامگیرییەک لەسەرچاوەکانی وزەدا، هەڕەشەیە بۆ سەرئاشتی جیهانی". ئەم تێڕوانینە وایکردووە سەروەریی دەوڵەتە نەوتییەکان ببێتە "سەروەرییەکی مەرجدار" واتە تائەو کاتە پارێزراویت کەبەرژەوەندییەکانی وزەی جیهانی یان یاریزانە گەورەکان نەخەیتە مەترسییەوە. کاتێک بۆنی نەوت تێکەڵی بڕیارە سیاسییەکان دەبێت، پیرۆزیی سنوورە جوگرافییەکان لەبەردەم "ئاسایشی وزە"دا بێ بایەخ دەبن. هەرلەبەر ئەم هۆکارەشە  ئەو وڵاتانەی خاوەن یەدەگی گەورەی وزەن (وەک ڤەنزوێلا)، سەروەرییان هەمیشە لەژێر چاودێری و گوشاری زلهێزەکاندایە. ئەوە نەوت و وزەیە نەک تیرۆر و تاوان و مادەی هۆشبەر وایکردووە کە دەستوەردانی دەرەکی بە پاساوی "پاراستنی ئاسایشی وزەی جیهانی" یان "ڕێگری لە ناسەقامگیری بازاڕ" شەرعییەت وەربگرێت. 

- ئەنجومەنی ئاسایش لە نێوان یاسا و ئیفلیجی سیاسیدا
لە کاتی ڕوودانی ئۆپەراسیۆنێکی لەو شێوەیەدا، ئەنجومەنی ئاسایش دەبێتە گۆڕەپانی ململانێی سیاسی، کە لەڕاستیدا وەک ئەرکی یاسایی: بەپێی بەشی حەوتەمی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتوەکان  ئەنجومەنی ئاسایش دەبێت ئەو کارە وەک "هەڕەشە بۆ سەر ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی" بناسێنێت و داوای کشانەوەی دەستبەجێ و ئازادکردنی سەرۆکەکە بکات. بەڵام بەهۆی مافی ڤیتۆ و ململانێی جەمسەربەندیی نێوان (ئەمریکا، ڕوسیا و چین)، ئەنجومەنەکە زۆرجار تووشی ئیفلیجی دەبێت. ئەمەش دەرگایەکی مەترسیدار بەرەو "یاسای جەنگەڵ" دەکاتەوە؛ ئەگەر دەستگیرکردنی سەرۆکێک بەبێ سزای نێودەوڵەتی تێپەڕێت، ئەوا نەریتێکی نوێ دادەمەزرێت کە تێیدا دەوڵەتە بەهێزەکان دەبنە "دادوەر و جێبەجێکار" لە دەرەوەی سنوورەکانی خۆیان. 
ئەگەر کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی نەتوانێت لە ڕێگەی دەزگا شەرعییەکانەوە سنوورێک بۆ ئەم جۆرە تاکڕەوییە سەربازییانە دابنێت، ئەوا 
(هەروەک چاوەڕوان دەکرێت)  ئەگەر ئەنجومەنی ئاسایش نەتوانێت بڕیارێکی یەکلاکەرەوە بدات، سەروەری دەوڵەت تەنها دەبێتە "سێبەری یاسایی" چەمکی "سەروەری" دەبێتە تەنها خەیاڵێکی یاسایی و جیهان بەرەو داهاتوویەکی نادیار هەنگاو دەنێت کە تێیدا تەنها هێز بڕیاردەری کۆتاییە و سیستمە نێودەوڵەتییەکە بەرەو جەنگەڵی سیاسی دەبات کە تێیدا تەنها هێز بڕیار دەدات. بۆیە هەڵوێستی ئەنجومەنی ئاسایش لە بەرامبەر ئەم پێشێلکارییانەدا، گەورەترین تاقیکردنەوەیە بۆ شەرعییەتی نێودەوڵەتی هەردەستوەردانێکی سەربازی دەوڵەتانی زلهێزبۆسەر وڵاتانی خاوەن وزە و نەوت.
لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین دەستگیرکردنی سەرۆکێک لەناو خاکی خۆیدا، تەنها ڕووداوێکی سیاسی کاتی نییە، بەڵکو نیشانەیەکە بۆ ئاوابوونی خۆری یاسای نێودەوڵەتی و بنەماکانی .
* مامۆستای زانکۆ

ئەم وتارە گوزارشتە لە رای نوسەر و جەماوەر نیوز لێی بەرپرس نیە